ŻYDZI W TUCHOLI NA PRZESTRZENI DZIEJÓW    [1]

 

Wizerunek obecnej Tucholi odbiega diametralnie od wizerunku dziewiętnastowiecznego, nie tylko pod względem zabudowy czy infrastruktury komunalnej, ale przede wszystkim w zakresie struktury wyznaniowej mieszczan. Współczesna Tuchola posiada prawie w stu procentach charakter katolicki, podczas gdy dawniejsza miała charakter wielowyznaniowy i była przysłowiowym wielonarodowościowym tyglem. Oprócz Polaków-katolików, mieszkali tu katoliccy Niemcy, Niemcy wyznania ewangelickiego oraz Żydzi.

Pierwsze znane nam informacje o obecności Żydów w Tucholi pochodzą z początków XVIII stulecia. w 1727 r. na terenie należącym do zamku tucholskiego i podlegającym jurysdykcji starościńskiej, mieszkali nieznani z nazwiska: „Ślepy Żyd” i „cerulik Żyd”. Ten drugi to być może cyrulik Salomon Salomonowicz, wspomniany w dokumencie z 1736 r.

Kolejnych informacji o liczebności ludności żydowskiej dostarcza nam wizytacja kościelna z 1767 r. Doliczono się wtedy 33 Żydów. Pięć lat później, na skutek i rozbioru Polski, Tuchola znalazła się w granicach państwa pruskiego. Sporządzony wówczas tzw. kataster fryderycjański dostarcza nam kolejnych wiadomości o tucholskich Żydach, a właściwie o głowach żydowskich rodzin. Urzędnicy pruscy zapisali nawet nazwiska tych osób. Jednak proces bardzo wyraźnego przyrostu liczby żydowskich mieszkańców Tucholi rozpoczął się wraz z początkiem XIX stulecia.

Biorąc pod uwagę liczby bezwzględne, w 1833 r. Tucholę zamieszkiwało już 547, a w 1864 r. – 946 Żydów. Potem ich liczba zaczęła stopniowo maleć, aż do 253 w 1910 r. i 51 w 1931 r.

Bardzo wymownie przedstawia się inny wskaźnik: udział procentowy Żydów w ogólnej liczbie mieszkańców miasta. w 1843 r. w Tucholi było 715 Żydów, co stanowiło 39,7 % mieszkańców, natomiast katolików odnotowano 565 (31,4%), a ewangelików 521 (28,9 %). z tego wynika, iż wyznawcy religii mojżeszowej stanowili większość w mieście. Tak wysoki odsetek Żydów utrzymywał się do lat 60-tych XIX stulecia i następnie zaczął maleć: w 1895 r. wynosił już tylko 15,1 %, a w 1910 r. – 6,0%. Ludność żydowska opuszczała Tucholę nie widząc tu perspektyw życiowych. Udawała się w głąb Rzeszy Niemieckiej, do silniej zurbanizowanych rejonów, gdzie rozwijał się w szybkim tempie przemysł i usługi. Znaczna część tucholskich Żydów kierowała się do Berlina. Ich miejsce zajmowała ludność polska i katolicka, przy czym liczba ewangelików pozostawała na mniej więcej tym samym poziomie.

Status prawny Żydów w tej części państwa pruskiego, w której była położona Tuchola, regulowały najpierw przepisy z 1750 r. potem – od 1812 r. – edykt, na podstawie którego uznano przedstawicieli wyznania mojżeszowego za krajowców i obywateli pruskich, wreszcie ustawa z 1847 r. gwarantująca co prawda „naszym żydowskim poddanym” prawa i obowiązki równe poddanym chrześcijańskim, ale utrzymująca jeszcze wiele ograniczeń, np. co do piastowania urzędów związanych z władzą sędziowską, policyjną i egzekucyjną.

Ustawa z 1847 r. na nowo uregulowała sprawy gmin wyznaniowych żydowskich, kultu i szkolnictwa żydowskiego. Gminy, uznawane odtąd za korporacje prawne, musiały ustanowić statuty regulujące całokształt spraw pozostających w zakresie ich wewnętrznego działania. Statut tucholskiej gminy żydowskiej pochodzi z 14 i 1858 r. Instytucjami administrującymi gminą były: reprezentacja gminy oraz zarząd gminy. Reprezentantów gminy w liczbie 12 osób, wybierano na sześcioletnią kadencję, przy czym co trzy lata ustępowały 3 osoby i odbywały się wybory uzupełniające. Reprezentantem mógł zostać wybrany tylko mężczyzna samodzielny finansowo, mający co najmniej 30 lat, będący w gminie najmniej 3 lata i nie zalegający z opłatami na rzecz gminy w ostatnich 3 latach przed wyborem. Wybór następował według kryterium majątkowego, wyrażającego się wielkością odprowadzanych podatków: klasowego i dochodowego. Krótko mówiąc, bogatszy członek gminy miał większy wpływ na wybór, niż jego ubogi pobratymca. Organem wykonawczym był zarząd gminy, składający się z 4 osób, z tego 3 powinny umieć czytać i pisać. Wybór następował również na kadencję sześcioletnią, a co 3 lata 2 członków zarządu ustępowało i następnie uzupełniano skład. Zarówno reprezentacja, jak i zarząd wybierały spośród własnego grona przewodniczącego.

Pracę głównych organów gminy wspomagały komisje: synagogalna, pogrzebowa, administrująca nieruchomościami oraz szacowania członków gminy nie płacących podatku klasowego lub dochodowego. w 1906 r. zmniejszono reprezentację do 9 osób, a zarząd do 3 osób. Tucholska gmina żydowska w chwili konstytuowania się –  według przepisów z 1847 r. – obejmowała swoim zasięgiem ponad 130 okolicznych miejscowości.

Opłaty na rzecz gminy były uiszczane także proporcjonalnie do kwoty płaconych podatków. w Tucholi ponadto obowiązywała, jak to określono w statucie „od niepamiętnych czasów”, okolicznościowa opłata przy ślubie członka gminy, odprowadzana do kasy gminnej i na rzecz Towarzystwa Pogrzebowego i Opieki nad Chorymi.

Pełna emancypacja prawna Żydów w monarchii pruskiej nastąpiła wskutek wydania aktów konstytucyjnych z lat 1848 i 1850 oraz ustawy Związku Północnoniemieckiego z 1869 r.

Centralnym ośrodkiem życia religijnego była bez wątpienia synagoga. Na obecnym etapie badań, nie posiadamy informacji, kiedy zbudowano pierwszy tego rodzaju budynek w Tucholi. Wiadomo, że w 1837 r. inspektor budowlany Krauer z Chojnic wydał opinię o stanie tucholskiej synagogi, która groziła zawaleniem. w związku z tym zakupiono grunt pod nowy budynek i przystąpiono do gromadzenia funduszy. Uroczystość poświęcenia synagogi, która przetrwała następne blisko 100 lat, miała miejsce 20 IX 1843 r.

Kompleks budynków, składający się na początku XX stulecia z synagogi, łaźni i domu gminnego, mieścił się przy ulicy Synagogalnej (obecnie ulica Gabrychów nieopodal Domu Kultury).

Spośród tucholskich rabinów, angażowanych przez zarząd gminy, należy wymienić najdłużej urzędującego, Salomona Horwitza. Urodził się on w Świeciu, a kształcił u słynnego rabina Akivy Egera w Poznaniu, o czym świadczy  zachowany w zbiorach archiwalnych dokument wystawiony 8 dnia miesiąca Adar roku 5580. Do Tucholi przybył Horwitz w 1837 r. z Czerniejewa i przebywał tu aż do śmierci. Zmarł 17 VI 1866 r. w uroczystościach pogrzebowych wzięli udział m.in. rabini z Sępólna, Chełmna i Świecia.

[1] [2] [3]