ŻYDZI W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM W XIX I XX WIEKU    [1]

  W okresie średniowiecza osadnictwo Żydów na Żuławach Wiślanych było niemożliwe z powodu polityki zakonu krzyżackiego, który bronił wyznawcom judaizmu dostępu do własnego państwa. Z końcem panowania krzyżackiego sytuacja nieco się zmieniła, jakkolwiek mieszczaństwo Prus Królewskich, obawiając się konkurencji ze strony innowierczych kupców i rzemieślników, hamowało nabywanie przez nich praw miejskich.
W konsekwencji, Żydzi przybywali na ogół do Gdańska i w jego sąsiedztwo na krótko, dokonywali transakcji związanych z wykonywanym zawodem i wracali do miejsc stałego osiedlenia. Najbardziej atrakcyjne były dla nich większe ośrodki miejskie, gdzie łatwiej było zarobić na utrzymanie. Tereny wiejskie, a więc m.in. osady funkcjonujące w majątkach ziemskich, takie jak Nowy Dwór i Nowy Staw nie były dla nich zbyt atrakcyjne.
Dopiero zmiany prawne zapoczątkowane przez Fryderyka II i kolejnych królów pruskich w latach 1772-1848 sprawiły, iż wyznawcy judaizmu stali się formalnie równoprawnymi chrześcijanom poddanymi monarchii Hohenzollernów. Zniesienie partykularnych zasad prawnych, którymi kierowały się za czasów Rzeczypospolitej elity poszczególnych miast Prus Królewskich ułatwiło Żydom osadnictwo i podejmowanie stałej aktywności zawodowej na Żuławach.
Zachowały się nieliczne informacje na podstawie których wiemy, że już w pierwszych dekadach XIX wieku w Nowym Dworze Gdańskim zamieszkiwali Żydzi. Ich liczba rosła w szybkim tempie do roku 1871. Miasto leżało wówczas w granicach powiatu malborskiego. Najliczniejsza gmina wyznania mojżeszowego powstała w samym Malborku. Druga co do wielkości rozwijała się w Nowym Stawie, a gmina nowodworska zajmowała trzecie miejsce pod względem liczby członków. W Nowym Dworze mieszkało w 1818 r. – 16 Żydów, w 1846 r. – 31, w 1867 r. – 99. W tych latach stanowili odpowiednio 0.9%, 1.2% i 3.8% wszystkich mieszkańców.
Dzięki dokumentom zachowanym w Archiwum Państwowym w Gdańsku, w kolekcji dawnego Królewskiego Urzędu Domenalno-Rentowego w Nowym Dworze (niem. Koenigliches Domaenenrentamt Tiegenhof), znamy nazwiska przynajmniej części członków społeczności żydowskiej z lat 1847-1869. Byli to: (1) Simon Arendt, (2) Abraham Aronfeld, (3) Samuel Biow, (4) David Goeritz, (5) Wolf Goeritz, (6) Jsrael Goldberg, (7) David Hallerstein, (8) Hamm, (9) Harstein, (10) Heller, (11) Judas Hoffmann, (12) Louis Hoffmann, (13) Zadick Hoffmann, (14) Moritz Jacoby, (15) G.Luetz, (16) Kroecker, (17) Samuel Lehmann, (18) Jakob Meyer, (19) Bendix Michely, (20) D. Oppenheim, (21) Jakob Oppenheim, (22) Julius Paechter, (23) Salomon Paechter, (24) Jakob Fischel Ruhm, (25) Sara Ruhm z domu Freystadt (żona Jakoba F.Ruhm’a), (26) Joseph Ruhm, (27) Moritz Ruhm, (28) Runde, (29) Sageldorf, (30) S.Salinger, (31) Jakob Salomon, (32) Sanftleben, (33) Seiger, (34) Volkmann, (35) Marcus Weinberg .
Z jednym wyjątkiem wymieniono w dokumentach wyłącznie nazwiska pełnoletnich mężczyzn. Wynika to z faktu, iż kobietom, nie mówiąc o dzieciach, nie powierzano w życiu publicznym wspólnoty religijnej roli równorzędnej ich ojcom, mężom i braciom . Bożena Umińska pisze na ten temat co następuje: „Jak wszystkie inne kultury patriarchalne (to znaczy te, w których prywatnie, publicznie, ekonomicznie, społecznie i religijnie najsilniejszą pozycję zajmują mężczyźni) kultura żydowska ustaliła generalny podział pomiędzy tym, co uznano za cechy związane z kulturą, z duchem, a tym, co uznano za cechy związane z naturą. Tak zwane cechy kobiece lokowane są po stronie tych, które kojarzone są z naturą, a tak zwane cechy męskie po stronie kojarzonych z kulturą. /.../ W judaizmie /.../ kobiety w życiu religijnym nie mają większego znaczenia ani istotnego udziału, /.../ ponieważ nie służą bezpośrednio Bogu, ale są, można by rzec, sługami Jego sług” .
Nie jest przypadkiem, iż założenie miejscowej gminy synagogalnej (niem. Die Synagogen Gemeinde zu Tiegenhof) przypadło na okres bujnego rozwoju Nowego Dworu w pierwszych latach drugiej połowy XIX wieku, kiedy Żuławy za sprawą nowych połączeń komunikacyjnych między Berlinem a Prusami
[1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8]