STARY CMENTARZ ŻYDOWSKI W GDAŃSKU, W DZIELNICY CHEŁM    [1]

  Gmina synagogalna Sopotu do 1339 roku *

Znany przewodnik Carla Baedeckera z 1896 r. określał Sopot jako „powabne willowe miasto położone nad morzem, z dobrą plażą, przyjmujące rocznie około 6900 gości kąpielowych”. Wśród nich byli także Żydzi. Zatrzymywali się oni w kwaterach prywatnych i ogólnie dostępnych hotelach. Do dyspozycji mieli również pensjonaty budowane przez swoich współbraci. Według danych z 1895 r. mieszkało wówczas w kurorcie 38 Żydów pochodzących z Gdańska, Starogardu Gdańskiego i najbliższych okolic, a także z rejonu Warmii i Mazur.
Do początku XX w. miejscowa społeczność wyznania mojżeszowego nie miała własnego domu modlitwy. W większe święto lub w razie pogrzebu Żydzi musieli jechać do odległego o 35 km Wejherowa, któremu Sopot podlegał administracyjnie. Dopiero około 1900 r. władze gminy wiejskiej zezwoliły na odprawianie modłów dla kuracjuszy w stojącym do 1945 r. przy ulicy Grunwaldzkiej 35 (Südstrasse) pensjonacie Kadisza Nisselbauma. Sprowadzano do tego celu wędrownego kaznodzieję Simona Friedländera, który zamieszkał przy ulicy Haffnera 13 (Wilhelmstrasse). Ów kaznodzieja obsługiwał także Wejherowo oraz Puck. W pensjonacie oprócz sali modlitewnej znajdowała się miejska kuchnia koszerna, z której mógł korzystać każdy chętny.
W 1912 r. udało się miejscowej społeczności żydowskiej odłączyć od gminy wejherowskiej. W roku następnym został opracowany statut niezależnej gminy wyznaniowej, zatwierdzony 23 lipca 1913 r. W myśl tego statutu czynne prawo wyborcze przysługiwało mężczyznom o rocznym dochodzie wynoszącym 420 marek lub mającym własny dom i bez przeszłości sądowej. Bierne prawo uzyskiwały osoby mieszkające rok w Sopocie. Zarząd gminy oraz zespół reprezentantów był wybierany na sześć lat, z tym że po trzech latach odbywały się wybory uzupełniające. Do pierwszego zarządu wybrano lekarza Maxa Lindemanna, który został przewodniczącym, oraz rentiera Hermanna Glückaufa i hurtownika Georga Lichtenfelda. W skład reprezentantów weszli m.in.: właściciel apteki „ Pod Orłem” Eugen Koenigsfeld, właściciele domów handlowo – towarowych Benno Bieber, Alfred Kantrowitsch i Samuel Simon oraz dwaj rentierzy Leopold Boss i jego szwagier Philip Mendelsohn.
Nowo obrany zarząd zakupił grunty pod cmentarz oraz pod synagogę zbudowaną w latach 1913–1914
według projektu architekta Adolfa Bielefeldta. Była to niewielka modernistyczna budowla założona na planie prostokąta o wymiarach 21,12 m x 15,66 m, usytuowana przy nowo wytyczonej ulicy Dąbrowskiego (Roonstrasse). Korpus synagogi o szerokości 10,10 m otrzymał od strony ulicy wiatrołap i obszerny przedsionek zwany pulisz, z którego wnętrza były dostępne sala modlitewna i dwie boczne prostokątne wieże. W ich przyziemiach znajdowały się garderoby oraz wejścia na schody prowadzące na emporę dla kobiet. W wieży północnej mieścił się sanitariat. Salę modlitewną wypełniały siedziska zwrócone w stronę wschodnią, gdzie na podwyższeniu, w półkolistej apsydzie znajdowała się szafa ołtarzowa (Aron ha–Kodesz) ze zwojami Tory. W bocznych dobudówkach apsydy mieściły się: pomieszczenia na modlitewniki oraz szatnia dla prowadzącego modły, pokój do obrzezania i kotłownia, gdyż synagoga była ogrzewana. Od strony zachodniej nad przedsionkiem umieszczono emporę dla kobiet, powiększoną w 1925 r. o boczne galerie ustawione w sali modlitewnej. Elewację frontową synagogi zdobiły pseudobarokowy portal, kolista rozeta z witrażem oraz trójkątny tympanon. Boczne wieże przekryto baniastymi hełmami. Pod synagogą i obok niej znajdował się ogród otoczony od strony ulicy i sąsiednich działek parkanem. W jego obrębie w czasie jesiennego Święta Szałasów (Kuczek) stawiano obszerny szałas dla mężczyzn.
Ukończoną synagogę poświęcono uroczyście w dniu 26 maja 1914 r. Okolicznościową mowę i kazanie wygłosił rabin gminy gdańskiej Robert Kaelter ( zobacz tutaj) On też wprowadził do sali modlitewnej zwoje Tory. Modłom towarzyszyły śpiewy chóru Wielkiej Synagogi, którymi dyrygował syn Simona Friedländera – Moritz.
 
[1] [2] [3]