CMENTARZ ŻYDOWSKI NA GDAŃSKICH CHEŁMIE

  Cmentarz na Chełmie założony został około drugiej połowy XVI wieku. Jest jednym z najstarszych miejsc pochówku Żydów w naszej części Europy. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1694 roku. W XVIII i XIX wieku teren cmentarza powiększono, tak że obecnie zajmuje powierzchnię dwóch i trzech dziesiątych hektara, oraz wydzielono część niegrzebalną, przeznaczoną pod budynek Chewra Kadisza – Bractwa Pogrzebowego z gminy Stare Szkoty, do której należał cmentarz. Stele nagrobne – macewy – zwrócone były na wschód, w kierunku Jerozolimy i, jak na każdym z cmentarzy Żydów aszkenazyjskich na terenach Polski i Europy Wschodniej, ustawione pionowo. Skierowanie macew na wschód wiąże się również z symboliką Światła, która w tym miejscu, na Chełmie, nabiera szczególnego znaczenia – ze wzgórza cmentarnego rozpościera się widok na całą Zatokę Gdańską i odbijające się w morzu wschodzące słońce.
Macewy na gdańskim cmentarzu wykonane były głównie z piaskowca. Nieliczne zachowane do dziś pochodzą z młodszej części nekropolii (najstarsza macewa z 1841 r.), pozbawione są bogatej symboliki judaistycznej. Ornamentyka ogranicza się do reliefów roślinnych i wpisanych w nie inskrypcji. Epitafia nagrobne obok nazwiska, nazwiska rodowego oraz daty narodzin oraz śmierci zawierają informacje o pochodzeniu i zawodzie zmarłego. Sporządzano je w języku hebrajskim oraz niemieckim, co świadczy o postępującej od XIX wieku asymilacji gdańskich Żydów.
Cmentarz przetrwał niezniszczony do końca II wojny światowej. Zamknięto go dopiero w 1956 roku i od tego czasu zaczęła się systematyczna jego dewastacja, szczególnie nasilona w latach siedemdziesiątych, kiedy całkowicie zniszczono i splantowano dolny taras z najstarszymi i najcenniejszymi nagrobkami.
Dziś pod cmentarz na Chełmie podchodzą bloki mieszkalne. Z płyt nagrobnych zbudowano prowadzące na strome wzgórze schody (podobnie jak niegdyś w graniczącej z Królewskim Wzgórzem Jaśkowej Dolinie). Z szeregu oheli znamienitych rabinów zachował się tylko jeden, z lat dwudziestych, który obecnie służy za miejsce spotkań miejscowym chuliganom.
Jako spadkobiercy tradycji i kultury gdańskich Żydów podjęliśmy starania o zabezpieczenie i renowację cmentarza. Obecnie trwają ustalenia z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków na temat ogrodzenia terenu nekropolii na Chełmie.